स्त्री आरोग्य आणि कुटुंब नियोजनाच्या बाबतीत ‘मासिक पाळी चक्र’ (Menstrual Cycle) समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. अनेकदा अपुऱ्या माहितीमुळे अनपेक्षित गर्भधारणा राहते, ज्यामुळे महिलांना शारीरिक आणि मानसिक ताणा सामोरे जावे लागते. मासिक पाळीच्या सर्वच दिवसांत गर्भधारणेची शक्यता सारखी नसते. नेमक्या कोणत्या दिवसांत हा धोका सर्वाधिक असतो, यावर स्त्रीरोग तज्ज्ञांनी महत्त्वाची माहिती दिली आहे.
ओव्हुलेशन पीरियड: गर्भधारणेचा ‘हाय रिस्क’ काळ
स्त्रीरोग तज्ज्ञांच्या मते, स्त्रीच्या शरीरात गर्भधारणेसाठी सर्वात अनुकूल काळ म्हणजे ‘ओव्हुलेशन’ (Ovulation). साधारणपणे २८ दिवसांचे मासिक पाळी चक्र असलेल्या महिलांमध्ये पाळी सुरू झाल्याच्या १४ व्या दिवशी ओव्हुलेशन होते. या काळात स्त्रीच्या बीजांडातून अंडे बाहेर येते. ओव्हुलेशनच्या २ दिवस आधी आणि १ दिवस नंतरचा काळ हा ‘फर्टिलिटी विंडो’ मानला जातो. या काळात असुरक्षित संबंध ठेवल्यास गर्भधारणेची शक्यता ९० टक्क्यांहून अधिक असते.
शुक्राणूंचे आयुष्य आणि धोक्याचे दिवस
अनेकांना असे वाटते की केवळ ओव्हुलेशनच्या दिवशीच धोका असतो, मात्र हे चुकीचे आहे. तज्ज्ञ सांगतात की, पुरुषाचे शुक्राणू स्त्रीच्या शरीरात ५ दिवसांपर्यंत जिवंत राहू शकतात. त्यामुळे जर पाळीच्या १० व्या दिवशी संबंध आले आणि १४ व्या दिवशी ओव्हुलेशन झाले, तरीही गर्भधारणा राहण्याचा धोका असतो. त्यामुळे पाळीच्या १० व्या दिवसापासून ते १८ व्या दिवसापर्यंतचा काळ हा सर्वात ‘धोकादायक’ किंवा ‘फर्टिलिटी झोन’ समजला जातो.
सुरक्षित कालावधी (Safe Period) नक्की असतो का?
वैद्यकीय भाषेत पाळीच्या सुरुवातीचे काही दिवस आणि पाळी येण्यापूर्वीचे काही दिवस ‘सेफ पिरीयड’ मानले जातात. परंतु, ज्या महिलांची मासिक पाळी अनियमित आहे, त्यांच्यासाठी हा हिशोब चुकू शकतो. ताणतणाव, आहार आणि बदलती जीवनशैली यामुळे ओव्हुलेशनची वेळ बदलू शकते. त्यामुळे केवळ कॅलेंडरवर अवलंबून राहून असुरक्षित संबंध ठेवणे धोकादायक ठरू शकते, असे आवाहन डॉक्टरांनी केले आहे.
तज्ज्ञांचा सल्ला आणि खबरदारी
जर तुम्हाला गर्भधारणा नको असेल, तर केवळ दिवसांचे गणित मांडण्यापेक्षा कंडोम किंवा इतर गर्भनिरोधक साधनांचा वापर करणे हाच सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे. नैसर्गिक पद्धती (Natural Planning) अनेकदा अपयशी ठरू शकतात. तसेच, कोणत्याही शंकेच्या वेळी घरगुती उपायांवर विसंबून न राहता त्वरित तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे, जेणेकरून भविष्यातील गुंतागुंत टाळता येईल.