आपण अनेकदा ‘मगराचे अश्रू’ किंवा इंग्रजीतील ‘Crocodile Tears’ ही म्हण ऐकली असेल. वरवर दुःख दाखवणाऱ्या किंवा खोट्या भावना व्यक्त करणाऱ्या व्यक्तीसाठी ही म्हण वापरली जाते. अनेक वर्षांपासून अशी समजूत आहे की, मगर आपल्या शिकारीला मारल्यानंतर किंवा खाताना पश्चात्तापामुळे रडतो. मात्र विज्ञानाने या समजुतीला पूर्णपणे चुकीचे ठरवले आहे. मगराच्या डोळ्यात येणारे पाणी हे त्याच्या भावनांमुळे नसून शरीरातील नैसर्गिक जैविक प्रक्रियेचा एक भाग आहे.
मगराच्या डोळ्यांत पाणी का येते?
वैज्ञानिकांच्या मते, मगर जेव्हा मोठी शिकार गिळतो, तेव्हा त्याच्या जबड्याच्या स्नायूंवर प्रचंड ताण निर्माण होतो. या ताणाचा परिणाम डोळ्यांच्या आसपास असलेल्या विशेष ग्रंथींवर होतो. त्यामुळे त्या ग्रंथींमधून द्रव बाहेर पडतो आणि पाहणाऱ्याला मगर रडत असल्याचा भास होतो. प्रत्यक्षात या अश्रूंचा दुःख, पश्चात्ताप किंवा भावनांशी कोणताही संबंध नसतो. त्यामुळे ‘Crocodile Tears’ ही म्हण लोकप्रिय असली तरी ती मगराच्या वर्तनाचे अचूक चित्रण करत नाही.
संयमी आणि अत्यंत चलाख शिकारी
मगर हा निसर्गातील सर्वात संयमी शिकाऱ्यांपैकी एक मानला जातो. नदी, तलाव किंवा दलदलीच्या पाण्यात तो तासन्तास पूर्णपणे शांत राहून आपल्या शिकारीची वाट पाहू शकतो. अनेकदा पाण्याच्या पृष्ठभागावर फक्त त्याचे डोळे आणि नाक दिसत असल्याने आसपासच्या प्राण्यांना त्याच्या उपस्थितीचा अंदाजही येत नाही.
योग्य संधी मिळताच मगर विजेच्या वेगाने हल्ला करतो. त्याच्या झडप घालण्याचा वेग इतका जबरदस्त असतो की शिकार सावरण्यापूर्वीच ती त्याच्या मजबूत जबड्यात अडकते. त्यानंतर मगर तिला पाण्यात खेचून नेतो, जिथे सुटका होणे अत्यंत कठीण असते.
मगराच्या जबड्याची ताकद किती असते?
प्राणिजगतात मगराच्या जबड्याची पकड सर्वात शक्तिशाली मानली जाते. एकदा त्याने शिकार पकडली की त्यातून बाहेर पडणे जवळपास अशक्य असते. विशेष म्हणजे, त्याचे जबडे बंद करणारे स्नायू अत्यंत शक्तिशाली असतात, मात्र जबडा उघडण्यासाठी लागणारे स्नायू तुलनेने कमकुवत असतात. त्यामुळे वन्यजीव तज्ज्ञ काही वेळा सुरक्षिततेसाठी मगराचे तोंड मजबूत टेप किंवा दोरीने बांधतात. मात्र हे अत्यंत धोकादायक काम असून सामान्य नागरिकांनी असा प्रयत्न कधीही करू नये.
पाण्यातील जीवनासाठी खास रचना
मगराचे शरीर पूर्णपणे जलजीवनासाठी अनुकूल झालेले आहे. त्याचे डोळे, कान आणि नाक डोक्याच्या वरच्या भागात असतात. त्यामुळे संपूर्ण शरीर पाण्याखाली ठेवूनही तो बाहेरील हालचालींवर लक्ष ठेवू शकतो. यामुळे शिकार सावध होत नाही आणि मगराला अचानक हल्ला करण्याची संधी मिळते.
याशिवाय मगराची चयापचय प्रक्रिया (Metabolism) अत्यंत मंद असते. त्यामुळे एकदा भरपूर अन्न खाल्ल्यानंतर तो अनेक दिवस, काही वेळा आठवडेही अन्नाशिवाय जगू शकतो. संयम, शक्तिशाली जबडा आणि योग्य संधीची अचूक वाट पाहण्याची क्षमता यामुळे मगराला निसर्गातील सर्वात प्रभावी आणि धोकादायक शिकाऱ्यांपैकी एक मानले जाते.